четверг, 20 декабря 2018 г.

Ашубай Жарымбетұлы

Ашубай Жарымбетұлы
(1879-1938)
Шалқар өңіріндегі Кішіқұмда, Сарытепсең деген жерде дүниеге келген. Әкесі Жарымбет өз заманының сауатты адамдарының бірі болған, Ашубайды да жастан оқытып, жақсы білім алуына жағдай  жасаған.
Ашубайдың барлық саналы ғұмыры қуғын-сүргінде өткен, «халық жауы» саналып, 1938 жылы Кеңес түрмесінде қайтыс болған. Ақынның бірсыпыра өлеңдері және Сыр жүйрігі Нұрмағамбет Қосжановпен айтысы сақталған. Нұрмағамбет екеуі бір жарым жыл бойы айтысқа түскен. Ақынның Сырға қызбен айтысы 1965 жылы «Айтыс» кітабының 2-ші томында жарық көрген. Ашубай жазба айтыстың негізін қалаушылардың бірі.

Жарымбетұлы Ашубай: Нұрмағанбет Қосжановпен айтысы // Асыл қазына: Жинақ / Құраст. Асанов Ж. - Ақтөбе, 2001.-211б. 
Жарымбетұлы Ашубай: Нұрмағанбет Қосжановпен айтысы // Жәдігер: Ақтөбе өңірінің әдеби антологиясы / Ред.алқасы төрағасы Сағындықов Е.- Ақтөбе: Шамшырақ-Ақтөбе ЖШС, 2006.-65б. 
Жарымбетұлы Ашубай: Ашубай мен Сырғаның айтысы //Адырна: Ежелгі жыраулар / Құраст. Асанов Ж.- Ақтөбе: Шамшырақ-Ақтөбе ЖШС, 2011.-274б.
Оралбаев М. Ашубай ақын // Ақтөбе.- 2004.-19 тамыз

                                               Ашубай мен Сырғаның айтысы
            1918 жылы Ашубай Жарымбетұлы жоқшылықпен Сыр бойындағы жекжатына  пойыздық қаражаты болмағандықтан жаяу-жалпылап барады. Жаз айының ішінде таңдайын шөл кептірген  Ашубай Қуаңдарияның сағасында отырған бір бөлек ауылға келеді. Сусын ішейін деп бір ақ боз үйге кіреді. Ол үй Кенжеғұл деген байдікі екен. Бойжеткен Сырға деген қыз жармадан ашытқан быламық береді. Шөлдеген Ашубай быламықты ішіп алады. Артынан Сырға інісіне құмырадан сапырып шұбат құйып береді. Қыздың осындай сараңдығына ақын өлең айтады. Сырға да ақын қыз екен, Ашубайдың өлеңіне жауап қайтарып отырады. Сонымен екі арада айтыс басталады.
Ашубай:
Құдаша, біз жолаушы –сусын керек,
Көріндің ақылы кәміл, сөзге зерек.
Кез келген біздің елден сусын шығад,
Ағарған Сыр, Қуаңда екен сирек.
Мүләйім жүзің жылы бала екенсің,
Мінезің жарар еді болса күйрек.
Тоғайдан қу сағынған қаршығадай,
Көріндің алма мойын бір құба үйрек.
Сырға:
Құдеке, көңіліңіз бар әрбір түрден,
Бейне бір адамдайсыз бұрын көрген.
Жолаушы жер білмейтін жан екенсіз,
Келгендей түріңіз бар алыс жерден.
Қонаққа әркім беред қолда барын,
Сараң деп айтар ма екен бізді білген?
Ойыңда тағы кемдік мүддең болса,
Басқаға шыға алмаймыз көңіліңізден.
Ашубай:
Әуелі сусын бердің ащы жармақ,
Жармақты қонағыңа көрдіңіз шақ.
Сұратпай сусын құйып берер едің,
Әуелден болған болса көңілің ақ.
Сусын мол қанша ішсең де қанарсың деп,
Бағылансып сөз сөйлеме қылып салмақ.
Басқаға көңіліңізден шыққандайсың,
Міндетті болмай ма екен келген қонақ?
Сырға:
Қонағым, молда екенсің оқып білген,
Әртүрлі өнер шыққан көңіліңізден.
Адамның ізін баққан жан екенсіз,
Білдірдің  шамаңызды сөзіңізден.
Дегендей «ел қыдырған болар сыншы»,
Болады сөзге сынақ жиһан кезген.
«Бұл елдің ағы жоқ» деп кемсітесіз,
Шыққалы не күн көрдің еліңізден?
Ашубай:
Әуелі арба мініп шықтым елден,
Адамды «қаріп» дейсіз мұнда келген.
Береді қонағына бұл ел жармақ,
Не қылып тең болады біздің елмен?
Сенімді елімде ақы қалмағаны,
Адам жоқ мүсәпірдің ақын жеген.
Егерде зорлық қылған кісі болса
Сөзім шын әуелгі айтқан «берем» деген.
Қуанбай жеңемін деп қапелімде,
Мен неге шаң берейін жақын жерден.
Елімнің мүсәпірге қайыры мол,
Бар шығар бұл жерде де бізді білген.
Ас қылдық Байқабылға ат шаптырып,
Жүз жылқы айдап қайтқан Кәлмен деген.
Орман мен Қорық, Мәмбетке тағы сондай,
Дәреже озды сөйтіп біздің елден.
Жылқысы айдын көлдің алабындай,
Құс ұшып өте алмайды көлденеңнен.
Болған соң асылың әйел таласасың,
Елімді өзің барып көрмегеннен,
Артынан еш өнбес деп ішіп салдым,
Жармаңды  түсі қоңыр шөлдегеннен.
Шұбатты өз  ініңе құйып беріп,
Отырсың ұялғаннан өлмегеннен.
Сырға:
...Құдеке, ұят болды осы жерім,
Бетімнен ұялғаннан ақты терім.
Тінтіп пе ең  келмей жатып қазан-аяқ,
Мешіннен кетпеген-ау әлі керім.
Өзіме өз кесірім тиіп отыр,
Деп едім ұзартпай-ақ кідіртерім.
Бойымда одан бөтен мінім бар ма?
Жар еді әуел бастан кәміл пірім.

2 комментария:

  1. As stated by Stanford Medical, It is really the SINGLE reason this country's women get to live 10 years more and weigh 19 kilos less than us.

    (Just so you know, it is not related to genetics or some secret diet and EVERYTHING to do with "HOW" they are eating.)

    P.S, I said "HOW", and not "WHAT"...

    Click on this link to reveal if this little test can help you decipher your real weight loss possibility

    ОтветитьУдалить
  2. Did you realize there's a 12 word phrase you can say to your man... that will induce intense emotions of love and instinctual appeal for you buried inside his chest?

    That's because deep inside these 12 words is a "secret signal" that triggers a man's instinct to love, please and care for you with his entire heart...

    12 Words Will Trigger A Man's Desire Impulse

    This instinct is so built-in to a man's brain that it will drive him to work better than before to take care of you.

    In fact, triggering this influential instinct is so important to having the best ever relationship with your man that the second you send your man one of the "Secret Signals"...

    ...You will soon notice him open his soul and mind to you in a way he never experienced before and he'll identify you as the only woman in the galaxy who has ever truly fascinated him.

    ОтветитьУдалить